Dijital Miras

Bauman’a göre bireyin özel hissetme arzusu, küreselleşmenin geliştirdiği ticaret ağlarının da desteğiyle bir tüketim vakumuna dönüşmüştür. Teknoloji sayesinde diğerlerine ve doğaya bağımlılığı bir ölçüde azalan birey kendini tüketerek var etmektedir. Bireyselleşmenin kapitalizmin dijital versiyonuna uyum sağlamasıyla birlikte toplum da tüketen bireylerden oluşan bir tüketim toplumuna dönüşmüştür. 4 milyarı aşan kullanıcı sayısıyla küresel ağ internet, tüketime özendiren ve kişisel dijital varlıkların biriktirildiği bir alan yaratmaktadır.

Özellikle son dönemde teknolojinin desteklediği bireyselleşme sonrasında kişilerin bilgisayarları, telefonları, mobil bankacılık, kripto para ve sosyal medya hesapları en özel ve mahrem alanları haline dönüşmüştür. Dijitalleşmenin yoğun olarak yaşandığı günümüzde birçok işlem bu teknolojik alet ya da yazılımlar tarafından yapılmaktadır. Dijital veriler eğer bir felaket olmazsa sonsuza kadar dayanabilecek yapıdadır. Ancak kullanıcı olan insan da her canlı gibi ölmektedir. Bu nedenle günümüzde kullanıcının geride bıraktığı dijital verilerin ne olacağı kime miras kalacağı tartışılmaya başlanmıştır. Miras kavramı gerçek bir kişiye ait olan ve bu gerçek kişinin ölüm anı itibariyle mirasçılarına geçecek malvarlığı, hak ve yükümlülüklerinin toplamı olarak tanımlanmaktadır. Tıpkı fiziksel ortamdaki muadilleri gibi maddi ve manevi değer taşıyan dijital veriler ise yine bu kapsamda değerlendirmeye alınmaya başlanmıştır.

Dijital miras kavramı hayatımıza, Almanya’da bir metro kazasında ölen kızının Facebook hesabına konuyu araştırmak için mahkemeden mirasçı olarak erişim isteyen bir anne sayesinde girmiştir. Almanya Federal Mahkemesi durumun dijital miras olarak değerlendirilebileceğini belirtmiş ve erişim iznini vermiştir. Türkiye’de ise eşini trafik kazasında kaybeden bir kadın eşinin iCloud kimliğinin miras olarak kabul edilip hesaba erişim izni verilmesi için mahkemeye başvurmuştur. Mahkeme özel hayatın gizliliğini ihlal eder gerekçesiyle izin vermemiş ancak karar bir üst mahkeme tarafından bozulmuş; “dijital mal varlığı inkâr edilemez bir gerçekliktir” gerekçesiyle erişim izni verilmiştir. Ülkemizde dijital miras ile ilgili mahkeme kararları dışında henüz yasal bir düzenleme bulunmamaktadır. Ancak özellikle kullanımı yaygınlaşan dijital cüzdanların, NFT’lerin, sosyal medya hesaplarının, e-maillerin, bulut bilişim depolama alanlarının, çevrimiçi sohbetlerin, görüntülerin ve diğer dijital varlıkların mirasçılara nasıl geçeceğiyle ilgili düzenlemeler yakın geleceğin tartışma konuları içinde gözükmektedir.

Bu durumda kullanıcıların hazırlayacakları vasiyetlerde dijital varlıklarına mirasçıları tarafından erişim izni verilmesi hem hayatın olağan akışı içinde normal görülecek hem mahkemelerin işini kolaylaştıracak hem de yasa düzenleyicilerin bu konuda sorumluluk almalarını sağlayacaktır. Dijital miras kavramı ile ilgili öncü olan ilk firma ise iOS 15.2 sürümüyle birlikte Apple olmuştur. Yeni sürümde telefon sahibinin vefat etmesi durumu düşünülerek dijital mirasçılar atamasına olanak sağlayan güncellemeler yapılmıştır. Bu güncellemeyle birlikte telefon sahibi icloud hesabı ve kişisel verilerinin belirlediği 5 kişiye kalmasını sağlayacak düzenlemeleri yapabilmektedir. Varisler olası durumda ölüm belgesi ve erişim şifreleri gibi bir dizi güvenlik duvarını resmi belgeler aracılığıyla aşmak durumundadır. Apple’ın uygulamaya soktuğu yöntemin hukuka aykırı olup olmadığı halen tartışılmaktadır.

Digital Legacy Association’ın yaptığı bir araştırmaya göre son yıllarda dijital miras ile ilgili farkındalık oldukça artmıştır. Çağın gereği olarak hemen her toplum akıllı cihazlar ve internetin yarattığı yeni bir iletişim – ekonomi paradigmasının içindedir. Bu nedenle insan artık fiziksel dünyada olduğu kadar sanal dünyada da yaşamakta ve hayatı boyunca her iki gerçeklikte de kişisel bir veri bırakmaktadır. Yaşam sona erdiğinde ise bu veriler varisler için maddi ya da manevi değere sahip olmaktadır. Şu anda en basit akıllı saatin bile stres seviyesi ölçtüğü düşünüldüğünde, gelecekte ortaya çıkacak ve hemen her duyguyu veri olarak kaydedecek teknolojiler; varislerin bir anlamda duyguların da mirasçısı olacağını göstermektedir. 6G, yapay zeka, nanoteknoloji, sensörler, blockchain, biyoteknolojiler, nesnelerin interneti, hologram teknolojileri vd. yaygın kullanıma sunulduğunda kişinin bırakacağı dijital miras belki de kendi fiziksel varoluşuna yakın olacaktır.

Özgün Çağlar Berkit